Nhịp trống hội võ cổ truyền: Di sản Việt đang học cách tự đếm điểm

Chiều muộn tháng Tư, tại Nhà thi đấu Phú Thọ, tiếng trống hội dồn ba hồi rồi lịm hẳn. Trên sàn, hơn hai mươi đoàn võ sinh đứng nghiêm theo thế tấn, mắt hướng về lá cờ Tổ quốc treo giữa khán đài. Bên hông sân, một cụ ông tóc bạc nắm chặt lan can, miệng lẩm nhẩm đếm nhịp như đang dò lại từng thế của bài quyền cổ mà mình thuộc nằm lòng suốt sáu mươi năm. Khoảng lặng kéo dài đúng bảy giây, rồi tràng pháo tay bùng lên, không rền như tiếng hò reo ở Mỹ Đình mà ấm và nén, kiểu người ta vỗ tay cho một điều thiêng liêng hơn là cho một bàn thắng. Khi sân vắng vì COVID, tôi nghe thấy thứ tiếng vang nhất – nỗi nhớ. Chiều nay, giữa khán đài chật kín, tôi nghe thấy một thứ âm thanh khác đang cố vang lên: ký ức của những người muốn giữ cho nhịp trống cũ không chìm vào lãng quên.

Tôi đến đây với cuốn sổ tay và một câu hỏi đã theo tôi suốt nhiều năm theo dõi thể thao Việt Nam: điều gì giữ một môn võ sống, khi thế giới đã có võ đài chuyên nghiệp, có MMA, có boxing thương mại? Câu trả lời không nằm ở bảng điểm. Nó nằm ở khoảng lặng giữa hai hồi trống.

Tôi ghi lại chi tiết về cụ ông ấy. Cụ theo võ từ năm mười sáu tuổi, đến hội thi lần này chỉ để nhìn lại bài quyền mà cha cụ truyền dạy. Suốt hai giờ đồng hồ, cụ không xin chữ ký, không chụp ảnh lưu niệm, không nói với ban tổ chức một lời nào. Cụ đứng đó, đếm nhịp, như một người giữ sổ cho một cuốn sách đang dần bị lãng quên. Và tôi chợt hiểu vì sao mình chọn gắn bó với thể thao: thứ tôi săn tìm luôn là câu chuyện tình, kể cả khi chủ đề là những bài quyền cổ không có ai đứng ra tranh huy chương.

Hội thi võ thuật cổ truyền toàn quốc là sân chơi lớn nhất của dòng võ cổ truyền Việt Nam, được tổ chức định kỳ, quy tụ hàng trăm võ sinh đến từ các tỉnh thành và các trung tâm võ học trong cả nước. Đây là nơi hội tụ của hơn một trăm môn phái, từ những cái tên đã thành biểu tượng như Vovinam, Bình Định, Tây Sơn, cho tới những chi phái địa phương chỉ còn vài chục môn đồ. Người ta tranh tài ở hai nội dung chính: quyền thuật và đối kháng. Nhưng với người trong giới, ranh giới giữa hai nội dung ấy mới là câu chuyện thật.

Bối cảnh của hội thi năm nay đặc biệt hơn mọi năm. Sau nhiều mùa gián đoạn vì dịch bệnh và vì kinh phí, các đoàn phải vật lộn để duy trì lò võ. Nhiều võ đường ở đô thị lớn đã chuyển hướng sang dạy self-defense cho người đi làm, hoặc mở lớp cho trẻ em như một dịch vụ giải trí cuối tuần. Võ cổ truyền, vốn gắn với làng xã, với đình chùa, với những buổi luyện tập ngoài sân gạch lúc tinh mơ, giờ phải cạnh tranh với phòng gym có máy lạnh và các lớp võ hiện đại quảng cáo bằng video trên mạng xã hội. Nguồn lực mỏng đi, nhưng kỳ vọng của công chúng lại không hề nhỏ.

Trên khán đài, tôi đếm được khoảng bảy trăm người trong đêm khai mạc. Con số ấy không lớn nếu so với một trận bóng đá hạng nhất, nhưng với một hội thi võ cổ truyền, đây là mức cao hiếm thấy. Trong đó có gần hai trăm bạn trẻ dưới hai mươi lăm tuổi, nhiều em cầm điện thoại quay lại từng bài quyền để đăng lên mạng. Sự hiện diện của họ là một tín hiệu: di sản vẫn có chỗ đứng, miễn là nó biết tự kể câu chuyện của mình bằng ngôn ngữ của thời đại.

Đến nội dung quyền thuật, không khí chuyển hẳn. Không còn tiếng hò reo dồn dập của các môn đối kháng, mà là sự im lặng căng như dây đàn. Mỗi võ sinh bước ra sân, cúi chào Ban giám khảo, rồi bắt đầu bài biểu diễn kéo dài từ một phút ba mươi giây đến ba phút. Ba giám khảo ngồi ở ba góc sân, mỗi người cầm một bảng điểm, chấm theo thang điểm kỹ thuật: độ chuẩn xác của tấn pháp, độ dứt khoát của thủ pháp, nhịp điệu, hơi thở, và thần thái. Tổng điểm tối đa thường rơi vào thang mười, được quy đổi từ nhiều tiêu chí nhỏ.

Đây là điểm mấu chốt mà người ngoài thường bỏ qua: bài quyền cổ truyền không được chấm như một màn trình diễn nghệ thuật, mà được chấm như một hệ thống kỹ thuật có/không rõ ràng. Một thế tấn sai góc sẽ bị trừ điểm, một nhịp thở đứt quãng giữa hai thế sẽ bị trừ điểm, một cái liếc mắt sai hướng cũng có thể là lý do để mất điểm thần thái. Nghĩa là, đằng sau vẻ mềm mại của những đường quyền, tồn tại một bộ tiêu chí khắt khe không kém gì chấm điểm thể dục dụng cụ.

Ngồi cạnh tôi, một huấn luyện viên lâu năm của đoàn Bình Định giải thích cách chấm. Ông nói, khó nhất là chấm phần hơi thở. Người ngoài chỉ thấy động tác đẹp hay không đẹp, nhưng giám khảo lành nghề nghe được sự chênh của hơi thở – khi võ sinh quên thở đúng nhịp, cả bài quyền mất đi sự liền mạch dù tay chân vẫn đúng thế. Theo ông, đây là lý do các võ sinh trẻ dù thể lực tốt, dẻo dai, vẫn thường thua các bậc đàn anh gấp đôi tuổi: họ chưa biết thở. Trong võ cổ truyền, làm đúng động tác chỉ là một nửa của việc đúng.

Tôi ghi lại một trường hợp cụ thể. Một nữ võ sinh mười chín tuổi, đại diện cho một tỉnh miền Trung, trình diễn bài quyền dài gần ba phút. Kỹ thuật của em không có gì để chê – các thế tấn vững, các đường đánh sắc. Nhưng ở đoạn giữa bài, khi chuyển từ tấn trung bình sang tấn đinh, em hơi nghiêng người quá một chút, và hơi thở ngắt đi một nhịp. Kết quả, em xếp thứ tư, chỉ kém người đoạt huy chương đồng đúng 0,1 điểm. Người thắng thứ ba kém em về độ dẻo, kém cả về sức bật, nhưng giữ được nhịp thở trọn vẹn.

Chi tiết này nói lên nhiều điều về chuẩn mực của dòng võ cổ truyền. Những người soạn thảo luật chấm đặt hơi thở và thần thái lên ngang hàng với kỹ thuật cứng. Điều đó có nghĩa, để vô địch ở sân chơi này, võ sinh phải là người biết điều chỉnh cơ thể như một nhạc trưởng, chứ không phải một vận động viên cơ bắp. Đây là gốc rễ triết lý của võ cổ truyền Việt Nam, được các bậc tiền bối như cụ Nguyễn Lộc – người sáng lập Vovinam – truyền lại: võ là sự cân bằng, chứ không phải sự đàn áp đối thủ.

Nhưng khi bước sang nội dung đối kháng, câu chuyện đổi chiều hoàn toàn. Ở đây, tiêu chí rõ ràng như boxing: đánh trúng, đánh hiệu quả, kiểm soát đối thủ. Ba hiệp, mỗi hiệp hai phút, tính điểm theo số đòn trúng và mức độ ảnh hưởng. Võ sinh có thể thắng bằng knockout, bằng điểm số, hoặc bằng tình huống đối thủ bị truất quyền. Ở sân này, sự mơ màng không có chỗ. Khán đài gào thét mỗi khi có một đòn đá tầm cao đẹp mắt, và im bặt khi một võ sinh bị hạ gục.

Điểm kỳ lạ là, nhiều người xem đến chỉ để chờ phần đối kháng, còn phần quyền thuật thì bỏ về sớm. Người đứng ngoài tưởng rằng phần đối kháng là phần "thật", còn quyền thuật là phần "biểu diễn". Thực tế lại ngược lại: quyền thuật mới là nơi bộ kỹ năng nguyên bản của môn phái được lưu giữ, còn đối kháng là phần thích ứng với thể thao hiện đại. Một môn võ mất đi phần quyền thuật thì chỉ còn là một biến thể của kickboxing mặc áo truyền thống.

Sự lệch pha này có nguyên nhân kinh tế. Các giải đối kháng có tài trợ, có truyền hình, có tiền thưởng. Các bài quyền cổ không có gì ngoài sự tôn vinh. Một huấn luyện viên ở đoàn miền Nam thẳng thắn nói với tôi: đoàn ông có ba bạn trẻ bỏ quyền thuật chuyển hẳn sang đối kháng chỉ vì giải đối kháng có thưởng nóng. Còn quyền thuật, dù vô địch toàn quốc, cũng chỉ nhận huy chương và bằng khen. Với một gia đình ở tỉnh lẻ, một tấm huy chương không trả được học phí.

Câu chuyện tiền bạc không chỉ dừng ở võ sinh. Hội thi tự thân cũng là một bài toán. Muốn tổ chức ở Nhà thi đấu Phú Thọ với sức chứa của một sân đấu lớn, ban tổ chức phải cân đối chi phí thuê địa điểm, chi phí trọng tài, chi phí đi lại của các đoàn. Nguồn thu đến từ tài trợ và ngân sách nhà nước phân bổ, không đến từ vé. Trong khi đó, một sự kiện giải trí nhỏ trên mạng xã hội có thể thu hút hàng trăm nghìn lượt xem chỉ bằng vài phút livestream. Sân khấu của di sản đang phải cạnh tranh với sân khấu của sự chú ý.

Điều này khiến tôi nghĩ về mối quan hệ giữa con số và ký ức. Những người làm truyền thông cho hội thi đang cố gắng đẩy các clip quyền thuật lên mạng xã hội, đính kèm hashtag gợi nhớ về gốc gác. Nhưng phần lớn các clip lan truyền mạnh lại là những pha va chạm ở nội dung đối kháng, với sức hút của thể thao chuyên nghiệp. Không có clip nào về khoảnh khắc cụ ông đếm nhịp với hơn năm nghìn lượt xem. Sự im lặng của di sản không tạo ra được con số, và trong nền kinh tế của sự chú ý, thứ không tạo ra con số thì dễ bị coi là thứ đã hết thời.

Nhưng đây là điểm mà tôi tin chắc: cảm xúc tập thể tại khán đài là một chỉ báo chính xác hơn bảng điểm của ban giám khảo. Tràng pháo tay dành cho cụ ông đếm nhịp kéo dài hơn tràng pháo tay dành cho bất kỳ nhà vô địch đối kháng nào trong cùng hội thi đó. Nhịp trống trên khán đài nào cũng chung một nhịp đập: tình yêu trò chơi, dù tiếng vang có khác nhau.

Đây là lúc tôi đến phần khó nói nhất của bài viết. Có một cách hiểu sai phổ biến, cả trong nước lẫn trong giới truyền thông quốc tế, rằng võ cổ truyền Việt Nam cần phải "hiện đại hóa" để tồn tại – nghĩa là chuyển sang MMA, bỏ quyền thuật, chỉ giữ đối kháng, áp dụng luật quốc tế. Người ủng hộ quan điểm này lập luận rằng các giải võ cổ truyền hiện nay thiếu sức hấp dẫn, không có đối thủ tầm cỡ, thiếu tính cạnh tranh, và do đó chỉ là "sân chơi phong trào". Họ nói, nếu không thay đổi, võ cổ truyền sẽ biến thành môn thể dục dưỡng sinh cho người già.

Tôi nghĩ cách hiểu ấy bỏ qua một sự thật về cấu trúc. Võ cổ truyền không tồn tại để sản sinh ra võ sĩ đối kháng giỏi nhất – đó là nhiệm vụ của các môn võ thể thao chuyên nghiệp. Võ cổ truyền tồn tại để lưu giữ một hệ thống kỹ thuật và một triết lý vận động gắn chặt với văn hóa làng xã, với tín ngưỡng, với lịch sử đấu tranh giữ nước. Nó vừa là thể thao, vừa là bảo tàng sống. Khi ta biến một bảo tàng sống thành võ đài, ta không làm nó mạnh lên, ta làm nó biến mất.

Cần nói rõ: các môn phái võ cổ truyền Việt Nam có số lượng kỹ thuật chân tay và khóa gỡ đáng kể, được hệ thống hóa qua nhiều đời. Bộ kỹ thuật này không hề kém cạnh so với nhiều hệ phái lớn trong khu vực về số lượng đòn thế. Vấn đề nằm ở khả năng tổ chức và truyền đạt, chứ không nằm ở chất lượng kỹ thuật. Vậy nên, câu hỏi đúng không phải là "làm sao để võ cổ truyền trở thành MMA", mà là "làm sao để người trẻ nhìn thấy giá trị của bộ kỹ thuật mà tổ tiên để lại, trong khi vẫn có thể kiếm sống từ võ".

Câu trả lời, theo tôi, nằm ở việc tách bạch hai mục tiêu. Một là bảo tồn quyền thuật như tài sản văn hóa, với sự hỗ trợ của nhà nước và các quỹ văn hóa. Hai là phát triển đối kháng như bộ môn thể thao có khả năng thương mại hóa, với tài trợ, truyền hình, và hệ thống xếp hạng. Gộp hai mục tiêu vào một hội thi duy nhất là nguyên nhân khiến cả hai đều khó phát triển: quyền thuật thiếu kinh phí, đối kháng thiếu tính chuyên nghiệp. Ban tổ chức đang cố gánh cả hai, và gánh mãi thì mỏi.

Trong những ngày hội thi, tôi bắt gặp một nhóm bạn trẻ đang quay clip các bài quyền để đăng lên nền tảng video ngắn. Một bạn nam nói với tôi, bạn ấy tập võ cổ truyền vì thích quyền thuật hơn đối kháng, nhưng thích đối kháng hơn vì "được lên hình nhiều hơn". Câu nói ấy nghe như đùa, nhưng nó nói thật đúng cái mâu thuẫn đang diễn ra trong lòng giới trẻ. Họ yêu di sản, nhưng di sản không cho họ điều kiện để yêu một cách bền vững.

Nhịp trống trên khán đài nào cũng chung một nhịp đập: tình yêu trò chơi. Và tình yêu trò chơi không phân biệt giữa đối kháng và quyền thuật. Chỉ có chính sách và tiền bạc mới phân biệt chúng. Người hâm mộ không cần tôi cho họ tiếng nói; họ cần tôi đứng về phía tiếng nói ấy, để hội thi năm sau vẫn còn những đoàn võ sinh dám bước ra sân chào một lần nữa.

Khi tôi rời Nhà thi đấu Phú Thọ lúc gần nửa đêm, cụ ông đếm nhịp vẫn đứng đó. Cụ không về, dù ban tổ chức đã tắt bớt đèn để dọn sân. Cụ mong chờ điều gì? Có lẽ cụ chờ một thế hệ mới bước ra sân, đếm nhịp đúng như cụ đã từng, và giữ cho bài quyền cổ không bị mất dấu. Tôi tin cụ sẽ không phải chờ một mình.

Tín hiệu tôi để ý cho mùa giải tới là điều này: trong các đoàn đăng ký dự hội thi năm sau, số lượng võ sinh đăng ký nội dung quyền thuật có tăng trở lại hay không. Nếu tăng, đó là dấu hiệu cho thấy công tác bảo tồn đã bắt đầu có kết quả. Nếu tiếp tục giảm, chúng ta sẽ phải chấp nhận một thực tế khắc nghiệt: quyền thuật cổ truyền Việt Nam đang dần bị chính những người yêu nó bỏ rơi, không phải vì thiếu đam mê, mà vì thiếu một con đường sống.

Và trong khoảng lặng giữa hai hồi trống, tôi nghe thấy điều tôi luôn nghe thấy trong mọi môn thể thao: một cộng đồng đang cố gắng không để ký ức của mình bị lãng quên. Tôi sẽ ở đó, năm sau, ghi lại nhịp đập ấy từ khán đài – như vẫn làm, dù đó là bóng đá hay võ cổ truyền.

Kết lại, điều tôi muốn mang ra khỏi hội thi lần này không phải một danh sách huy chương, mà là một câu hỏi gửi tới những người làm chính sách thể thao: liệu chúng ta có đủ can đảm để tách bạch giá trị văn hóa khỏi chỉ số huy chương, để võ cổ truyền được sống theo cách của riêng nó, thay vì bị ép khoác lên mình tấm áo thể thao chuyên nghiệp? Câu trả lời sẽ quyết định số phận của hàng trăm bài quyền cổ – và số phận của những người đếm nhịp như cụ ông đêm nay.

Tôi biết ơn những người đã đứng đủ lâu để lắng nghe một nhịp trống cổ giữa thời đại của sự chú ý ngắn. Đó là nhịp đập mà không thuật toán nào đo được, và có lẽ, đó cũng là lý do tôi vẫn còn viết về thể thao sau ngần ấy năm.